انواع روش‌های نمونه‌گیری آماری

شیوه‌های نمونه‌گیری مرسوم و متداول در اصل به دو بخش نمونه‌گیری احتمالی و غیراحتمالی تقسیم می شوند :

۱- نمونه‌گیری احتمالی

۲- نمونه‌گیری غیراحتمالی

در نمونه‌گیری احتمالی هر یک از واحدهای جامعه می‌توانند با احتمالی مشخص در نمونه قرار گیرند. در حالیکه در نمونه‌گیری غیر احتمالی انتخاب نمونه براساس قوانین احتمالات صورت نمی گیرد و نمونه به مدد قضاوت انسانی حاصل می‌شود. بنابراین اشتباهات برآوردهای غیر احتمالی، اغلب غیر تصادفی و غیرقابل اندازه‌گیری است. در این روش‌ها هر قدر که حجم نمونه را بزرگ اختیار کنیم، نمونه‌ها اغلب نمی توانند معرف واقعی جامعه باشند. اما با این حال گاهی اوقات نمونه‌گیری غیراحتمالی بهترین روش نمونه‌گیری می‌باشد. مانند زمانی که امکان تهیه چارچوب نمونه‌گیری وجود نداشته باشد.

انواع روش‌های نمونه‌گیری احتمالی و غیراحتمالی

نمونه‌گیری تصادفی ساده : در نمونه‌گیری تصادفی ساده Simple Random Sampling هر یک از عناصر جامعه ی مورد نظر برای انتخاب شدن، شانس مساوی دارند. در این روش، افراد یا اشیای مورد نیاز از فهرست جامعه ی آماری که به همین منظور شماره گذاری و تهیه شده است به صورت تصادفی انتخاب می‌شوند. مطابق قانون احتمال، افراد انتخاب شده باید دارای ویژگی هایی همانند جامعه‌ای باشند که از آن انتخاب شده اند.

روش نمونه‌گیری تصادفی ساده

نمونه‌گیری تصادفی بدون جایگذاری : یک ویژگی مهم نمونه‌گیری تصادفی ساده بدون جایگذاری این است که احتمال استخراج هر واحد مشخص از جامعه در هر استخراجی مساوی با احتمال استخراج آن واحد مشخص در استخراج اول است.

نمونه‌گیری تصادفی با جایگذاری : اگر در انتخاب n واحد نمونه، پس از انتخاب هر واحد، آن را به جامعه برگردانیم و انتخاب بعدی را انجام دهیم نمونه‌گیری تصادفی ساده را با جایگذاری می‌نامند. در این روش، انتخاب هر واحد مستقل از انتخاب واحدهای دیگر است.

نمونه‌گیری سیستماتیک (منظم) نمونه‌گیری سیستماتیک Systematic Sampling مشتمل بر گزینش واحدها به روشی سیستماتیک و در نتیجه به صورتی غیر تصادفی است. فرض کنید بخواهید ۳۰۰ نفر را از دوایر تولید، بازاریابی و مالی یک سازمان انتخاب کنید. در این روش باید فهرست اعضای هر طبقه موجود باشد در اینصورت با یک تناسب ساده به تعداد کافی از هر طبقه انتخاب می‌شود. این روش آسانتر از روش نمونه‌گیری تصادفی ساده است و تفاوت آن با روش نمونه‌گیری ساده در این است که در این روش انتخاب هر عضو مستقل از انتخاب سایر اعضاء جامعه نیست.

نمونه‌گیری سیستماتیک

هنگامی که اولین عضو انتخاب شد بقیه اعضای نمونه مورد نظر به صورت خودکار تعیین می‌شوند. اگر افراد جامعه به صورت تصادفی فهرست شده باشند می‌توان نمونه‌گیری منظم را به جای نمونه‌گیری تصادفی ساده به کار برد. اما در صورتیکه افراد جامعه با توجه به یک نظم معین بر اساس ویژگی یا ویژگی هایی فهرست شده باشند باید از نمونه‌گیری تصادفی ساده استفاده کرد.

نمونه‌گیری تصادفی طبقه‌ای یا چینه‌ای نمونه‌گیری طبقه‌ای (چینه‌ای) Stratified Sampling برای جوامع ناهمگنی استفاده می‌شود که می‌توان آن را به طبقاتی همگن تقسیم کرد. در این روش ابتدا جامعه را به قسمتهای همگنی تقسیم کرده، آنگاه نمونه‌های تصادفی ساده مستقل، از این زیر مجموعه‌های جداگانه استخراج می‌کنیم. این نوع نمونه‌گیری هر یک از اعضای جامعه تعریف شده شانس برابر و مستقلی برای قرار گرفتن در نمونه دارند.

نمونه‌گیری طبقه‌ای (چینه‌ای)

منظور از مستقل بودن این است که انتخاب یک عضو به هیچ شکل در انتخاب سایر اعضای جامعه تاثیری ندارد. در این روش ابتدا فهرست اسامی تمامی اعضا را به دست آورده، سپس به هر یک از آن ها نمره‌ای اختصاص می‌دهیم. سپس با استفاده از جدول اعداد تصادفی تعداد مورد نیاز را انتخاب می‌کنیم.اگر جامعه مورد مطالعه کوچک باشد از روش قرعه‌کشی استفاده می‌شود. یعنی اسامی افراد را بر روی یک تکه کاغذ نوشته و در داخل کیسه قرار می‌دهیم. سپس کاغذ‌ها را به طور تک تک خارج می‌کنیم تا زمانی که حجم نمونه مورد نظر کامل شود. روش نمونه‌گیری به روش تصادفی شانس نماینده بودن نمونه را افزایش می‌دهد. نمونه‌گیری خوشه‌ای Cluster Sampling نیز یک روش نمونه‌گیری احتمالی است. در بسیاری از مواقع، می‌توان بوسیله اجرای یک وسیله با انتخاب تصادفی گروهها یا خوشه‌هایی از واحدهای نمونه‌گیری به جای گرفتن یک نمونه تصادفی ساده از جامعه، در میزان هزینه بطور اساسی صرفه جویی کرد. این روش وقتی به کار می‌رود که فهرست کامل افراد جامعه در دسترس نباشد. به این منظور افراد را در دسته هایی خوشه‌بندی می‌کنند سپس از میان خوشه‌ها نمونه‌گیری به عمل می‌آورند. به طور کلی زمانی به کار می‌رود که انتخاب گروهی از افراد امکان‌پذیر و آسان‌تر از انتخاب افراد در یک جامعه تعریف شده باشد.

نمونه‌گیری خوشه‌ای

روش نمونه‌گیری خوشه‌ای پژوهشگر را از ساختن چارچوب برای تمامی جامعه بی‌نیاز می‌کند. تهیه چارچوب خود اغلب یک کار پرخرج و خسته کننده است. به علاوه چون واحدهای یک خوشه، مجاور هم هستند. بنابراین دسترسی به آنها آسان است، فرآیند نمونه‌گیری بطور قابل توجهی به صرفه است. در نمونه‌گیری خوشه‌ای واحد اندازه‌گیری فرد نیست. بلکه گروهی از افراد هستند که به صورت طبیعی شکل گرفته و گروه خود را تشکیل داده اند.فرض کنید جامعه مورد نظر کلیه شهروندان بالای ۱۸ سال هستند. در اینجا نمونه‌گیری تصادفی ساده یا منظم زمانی میسر است که فهرست کامل تمام افراد در دست داشته باشد. چون این امر تقریباً غیرممکن است به جای انتخاب فرد به عنوان واحد نمونه گیری٬ منطقه را واحد نمونه‌گیری قرار می‌گیرد. سپس به روش نمونه‌گیری تصادفی ساده از بین مناطق مورد نظر را انتخاب می‌کنیم.

نمونه‌گیری چندمرحله‌ای در واقع نوع دیگری از نمونه‌گیری خوشه‌ای است. زمانی که منطقه به صورت تصادفی انتخاب شد٬ می‌توان نمونه‌گیری را در داخل منطقه نیز ادامه داد. به عنوان مثال مطالعه کننده ممکن است آدرس کلیه افرادی را که در یک منطقه زندگی می‌کنند داشته باشد بنابراین از بین این افراد٬ ۱۰ نفر را به صورت تصادفی انتخاب می‌کند. در روش نمونه‌گیری خوشه‌ای چند مرحله‌ای فهرست نمونه‌گیری دوبار و در بعضی مواقع بیش از دو بار تهیه می‌شود.

نمونه‌گیری چندمرحله‌ای

نمونه‌گیری خوشه‌ای برخی از مواقع در تحقیقات آموزشی به کار می‌رود در این نوع تحقیقات از کلاس به عنوان واحد نمونه‌گیری استفاده می‌شود. از مزیت‌های عمده نمونه‌گیری خوشه‌ای جلوگیری از اتلاف وقت و صرفه جویی در منابع مالی است. از معایب آن هم اینکه :
۱-دقت آن از نمونه‌گیری تصادفی ساده کمتر است زیرا در نمونه‌گیری تصادفی ساده فقط یک اشتباه وجود دارد در صورتیکه در نمونه‌گیری خوشه‌ای در هر مرحله یک اشتباه نمونه‌گیری وجود خواهد داشت یعنی به تعداد مراحل خطای نمونه‌گیری وجود دارد.
۲-برای داده‌های جمع آوری شده از این نوع نمونه‌گیری فرمول آسانی را نمی توان به کار برد. زیرا بکار بردن یک نوع ابزار آماری در جامعه‌های مختلف دقت آن را کاهش می‌دهد.

روش‌های نمونه‌گیری غیراحتمالی

نمونه‌گیری هدفمند (قضاوتی) : نمونه‌گیری قضاوتیJudgmental Sampling یکی از طرح‌های نمونه‌گیری غیراحتمالی است. در بعضی از امور، نمونه‌گیری جامع و کامل میسر نیست و تحقیق ناچاراً به جامعه یا نمونه‌ای که در دسترس است محدود می‌شود. در این روش بخشی از جامعه بر مبنای قضاوت پژوهشگر به عنوان نمونه انتخاب می‌شود.

نمونه‌گیری در دسترس (اتفاقی) : نمونه‌گیری در دسترس Convenience Sampling یک روش نمونه‌گیری غیراحتمالی است که ملاک انتخاب نمونه سادگی دسترسی است. کلمه Convenience در لغت به معنای آسودگی و تسهیلات است. وجه تسمیه این روش نیز همین سادگی و سهولت در دستیابی به آحاد نمونه می‌باشد.

نمونه‌گیری سهمیه‌ای : اگر اعضای طبقه یک گروه بیشتر باشد پس در نمونه نیز تعدادشان بیشتر خواهد بود. از این شیوه وقتی استفاده می‌شود که اولا هدف تحقیق کمتر جنبه علمی داشته باشد ثانیا ساخت جامعه مورد مطالعه مشخص باشد. روش نمونه‌گیری سهمیه‌ای شرط قابلیت تعمیم را به اندازه لازم دارا نیست.

نمونه‌گیری اتفاقی یا احتمالی : در این نوع نمونه‌گیری که گاه نمونه‌گیری تصادفی نیز خوانده می‌شود انتخاب افراد بر اساس ضابطه کنترل شده‌ای نیست. این روش متکی به اصل “مشت نمونه خروار است” می‌باشد.

نمونه‌گیری هدفمند در این نوع نمونه‌گیری بر طبق هدفی که در ذهن داریم، نمونه‌گیری انجام می‌شود. اغلب یک یا چند گروه از پیش تعریف شده و مشخص وجود دارد که برای نمونه‌گیری در جستجوی آن هستیم. برای مثال در تحقیقات کیفی یا مطالعات تصمیم‌گیری چندمعیاره که با خبرگانی با ویژگی‌های مشخص سروکار داریم از روش نمونه‌گیری هدفمند استفاده می‌شود.

نمونه‌گیری گلوله برفی

روش نمونه‌گیری گلوله برفی Snowball Sampling یکی از روش‌های نمونه‌گیری هدفمند است. این روش در دسته روش‌های نمونه‌گیری غیراحتمالی قرار می‌گیرد. از این روش به ویژه برای نمونه‌گیری در مطالعات کیفی استفاده می‌شود. در این روش ابتدا یک فرد با مشخصات مورد نظر پیدا می‌شود. بعد از مصاحبه یا تکمیل پرسشنامه توسط این فرد، از وی خواسته می‌شود تا فردی با مشخصات مشابه خود را معرفی نماید. آن گاه نفر دوم نمونه مشخص خواهد شد. با مراجعه به نفر دوم و کسب اطلاعات از وی، در پایان خواسته می‌شود تا فرد صاحب نظر مشابهی را معرفی نماید. این فرایند تا رسیدن به حجم قابل قبولی از خبرگان ادامه پیدا می‌کند

نوشته شده توسط میثم مختارزاده در سه شنبه بیست و هشتم شهریور ۱۴۰۲ |